در استنفورد که باشی اینکه یاهو و گوگل و سیسکو و قبل از آنها اچ پی از آن سر برآورده اند، توجهت را جلب میکند. در راهروی ورودی دانشکده برق یک نمونه از نوسان سنج صوتی که هیولیت و پاکارد به عنوان پروژه کارشناسی ارشدشان طراحی کرده بودند و به تاسیس شرکت اچ پی انجامید، و در دانشکده کامپیوتر اولین کامپیوتری که گوگل روی آن به عنوان پروژه دانشجویی شروع شد، آدم را به فکر می اندازند. در و دیوار پر از آگهی است برای جذب همکار برای تاسیس شرکت نوپا! و من که به عنوان پژوهشگر مهمان به استنفورد آمده ام به دنبال راز و رمز دره سیلیکون بودم ولی قبل از آن، راز استنفورد را در دو چیز دیدم. اول نظام آموزشی بسیار پویا، این که دانشجوی چه رشتهای باشی اصال محدودیتی ندارد و همه میتوانند هر درسی بگیرند، برنامهها به شدت بین رشتهای است، برق باشی یا ریاضی یا پزشکی یا کامپیوتر فرقی نمیکند همه میتوانند درسهای متنوع بگیرند و در واقع هر دانشجویی برنامه تحصیلیاش را خودش میچیند و وقتی با کیفیت کار کنی، به دنبال نوآوری و حل مسئله میروی که هم رضایت خاطر فراهم میکند و هم به دستاوردهای علمی و تکنولوژیکی میانجامد که ممکن است نتایج بزرگی به همراه داشته باشد. راز دیگر استنفورد در این است که هر پروژهای اعم از پروژههای پژوهشی یا پروژههای دانشجویی به دنبال نتیجه هستند، ممکن است در مسیر کار تغییر جهت بدهی ولی به هر صورت حاصل کار باید مسئلهای را حل کرده باشد و نتیجه مشخصی به دست دهد. پویایی دانشگاه استنفورد بر روی دره سیلیکون هم تاثیر گذاشته است. این کنجکاویها در شناخت راز و رمز دره سیلیکون را با دکتر قاسمزاده که برای بازدید به اینجا آمده بود به گپ و گفت گذاشته بودیم که این ایده که آنها را مدون کنیم و در اختیار دوستانمان در ایران قرار دهیم پیش آمد. دکتر قاسمزاده دنبالش را گرفت و علی بیرنگ هم که از دوره دانشجوییاش خوش فکر بود و فراسوی قالبهای مدون فکر میکرد به پشتیبانی این ایده برآمد و حاال که در جایگاه مدیریتی در معاونت علمی و فناوری رییس جمهور، بیش از پیش به دنبال این گونه حمایتها و فعالیتها است. کم کم قرار شد یک کار مطالعاتی در شناخت دره سیلیکون انجام دهیم، دوستانم محمد مروتی و محمد اکبرپور را به کمک فرا خواندم. مروتی برق شریف بوده و دکتری اقتصاد گرفته و حاال محقق پسا دکتری در استنفورد است، اکبرپور هم برق شریف بوده و مشغول اتمام دکتری اقتصاد در استنفورد است. از محمدها که همکارهای بهتری برای چنین کاری نمیشد پیدا کرد! دست به کار شدیم و یک طرح اولیه و برآورد زمانی برای انجام کار تدوین کردیم، هر چند که در عمل بیش از سه برابرِ برآورد اولیه کار به درازا کشید! به هر صورت کار را شروع کردیم با مطالعات اولیه و کتابخانهای 2 در ریشههای تاریخی و عوامل موفقیت دره سیلیکون جلو رفتیم و به بررسی اِکوسیستم آن پرداختیم. از استنفورد گرفته تا مراکز رشد و شرکتهای پیشتاز همه را بررسی کردیم. در مسیر بررسی و مطالعه بارها طرح اولیه تغییر کرد که تا جایی که ممکن است حق مطلب ادا شود. طبعا، دوستان ایرانیمان هم که در کسوت تکنولوژیست، کارآفرین و سرمایهگذار در دره سیلیکون نقشآفرین و تاثیر گذار بودهاند نیز در این مطالعه جایگاه ویژهای داشتند. با عدهای از آنها در یک طیف از پیشکسوتها تا جوانها گفتگو کردیم و از نحوه کار و فعالیتشان و دیدگاهشان نسبت به توسعه تکنولوژی آگاه شدیم که نمونهای است از موفقیتهای ایرانیان در دره سیلیکون، یکی از کارهایی که در ادامه این پروژه میتوان در نظر گرفت تدوین تاریخ شفاهی از دیدگاههای دهها نفر از ایرانیان کارآفرین و موفق در دره سیلیکون است. برای شناخت دقیق امور حقوقی و مالی در اکوسیستم دره سیلیکون دو تن از وکالی مبرز ایرانی به ما کمک کردند، رابرت بابایی وکیل ثبت اختراعات و آرمان پهلوان وکیل امورحقوقی و ثبت شرکتها اطالعات ذیقیمتی به ما دادند که با دهها ساعت کار کتابخانهای و مطالعاتی امکان دانستن آنها نبود، آنها حاصل تجربیاتشان را سخاوتمندانه با ما در میان گذاشتند که در تدوین مبحث اکوسیستم از آنها استفاده وافری بردیم ولی یکی دیگر از کارهایی که در ادامه این مطالعه میتوان به آن پرداخت نیز تدوین مفصل و دقیق مدل مالی و حقوقی شرکتها است که میتوان به طور همه جانبه و با جزییات فنی به آن توجه کرد. با سؤالهای بیشتری نیز مواجه هستیم: · چهگونه نظام آموزشی ما میتواند از نظام قالبی و انعطاف ناپذیر به نظامی پویا و خالقیتپرور تبدیل شود تا نوآوری و حل مسئله در مقیاس جهانی آرمان همه جوانها باشد؟ · چه زیرساختهای اقتصادی، حقوقی و مالی برای ایجاد فضای کسب و کار جهت فعالیتهای نوآورانه و دانشبنیان مورد نیاز هستند؟ · چهگونه فضاهایی به عنوان مرکز رشد در نقاط مختلف کشور درست کنیم تا در چنگال دیوانساالری یا رانتبازی اسیر نباشند تا بتوانند به طور واقعی به خالقیت و نوآوری جوانها کمک کنند؟ · چهگونه از ایرانیان موفق در عرصه کارآفرینی برای توسعه فناوری در کشور کمک بگیریم و به جوانهایی که در چرخش نخبگان به نقاط دیگر جهان میروند کمک کنیم تا با کار خالقانه به کارآفرینی توجه داشته باشند؟ حتما سؤالهای زیادتری نیز میتوان مطرح کرد ولی این که حاصل یک کار مطالعاتی به سؤالهای جدیدی منجر شود نشان از پویایی آن کار است! برای بررسی و یافتن پاسخ مناسب به این گونه سواالت شاید 9 راهاندازی اندیشکدهای تخصصی جهت پژوهش در این زمینه مناسب باشد. این اندیشکده با استمرار و رصد پیوسته موضوعات مبتال به اقتصاد دانشبنیان میتواند رهیافتهای الزم را در این زمینه ارائه نماید. هرچند ما به دنبال راز دره سیلیکون بودیم که شاید آن را در اِکو سیستم آن یافتیم ولی جوانهای مشتاق و اندیشمند ما که همآورد جهانی میطلبند، حتما به فراسوی آن نیز دست خواهند یافت.

یحیی تابش

استنفورد، کالیفرنیا

فروردین 1394